Vogelfotografie voor beginners tijdens de Nationale Tuinvogeltelling

Vogels fotograferen is geen kwestie van geluk. Het draait om kijken, anticiperen en begrijpen wat er elk moment kan gebeuren.

Jordi Woerts weet dat als geen ander. Hij werkte vier jaar als safari- en trailsranger in Zuid-Afrika, waar hij dagelijks met zijn camera op pad was in natuurreservaten. Het spotten en herkennen van vogels was daar geen hobby, maar een essentieel onderdeel van het werk. Gasten kwamen van over de hele wereld speciaal om hun vogellijst uit te breiden en dat enthousiasme werkte aanstekelijk.

Voor dit artikel ging Jordi op pad met de Sony A9 III en de Sony FE 200–600mm f/5.6–6.3 G OSS. Niet om te laten zien wat die kit allemaal kan, maar om beginnende fotografen te laten ervaren hoe leuk en toegankelijk vogelfotografie kan zijn, juist tijdens de Nationale Tuinvogeltelling.

Waarom vogels fotograferen nooit voorspelbaar is

Vogels fotograferen vraagt een andere manier van werken dan veel andere vormen van fotografie. Waar sommige onderwerpen redelijk voorspelbaar zijn, heb je bij vogels geen controle over wat er gebeurt. Een vogel bepaalt zelf waar hij zit, wanneer hij beweegt en hoe lang hij blijft.

Het ene moment zit hij perfect in het zonlicht, een paar seconden later verdwijnt hij in de schaduw van struiken of bomen. Licht, compositie en achtergrond veranderen voortdurend. Dat vraagt om alert blijven, instellingen aanpassen en meebewegen met wat er gebeurt. Juist dat maakt het zo leuk. Je bent continu aan het schakelen.

Die onvoorspelbaarheid maakt de tuin een ideale plek om te beginnen. In veel tuinen komen dagelijks verschillende vogelsoorten langs en de omgeving is overzichtelijk. Dat geeft je de ruimte om te oefenen en te experimenteren, zonder dat alles tegelijk op je afkomt.

Die laagdrempelige manier van fotograferen sluit goed aan bij de Nationale Tuinvogeltelling. Tijdens deze telling wordt in kaart gebracht welke vogels in Nederlandse tuinen voorkomen en in welke aantallen. Foto’s helpen bij het herkennen van soorten, waardoor je niet alleen je fotografieskills ontwikkelt, maar ook bijdraagt aan meer inzicht in hoe het met onze tuinvogels gaat.

De juiste uitrusting

Wanneer je begint met vogelfotografie komt al snel de vraag welke camera en lens geschikt zijn. Er bestaat geen ‘perfecte’ camera. Wat voor jou werkt hangt vooral af van je budget, je voorkeur en wat je wilt fotograferen. Je hoeft in elk geval niet meteen de beste camera op papier te kopen om goede vogelfoto’s te maken.

Belangrijker is dat je uitrusting je niet in de weg zit op momenten die snel veranderen. Vogels bewegen onvoorspelbaar en het licht kan binnen seconden omslaan. Juist daarom is het verstandig om bij het kiezen van een camera te letten op prestaties bij weinig licht, een snelle en betrouwbare autofocus en voldoende snelheid om meerdere beelden achter elkaar te maken. Dat geeft je meer speelruimte en vergroot de kans dat je momenten daadwerkelijk vastlegt.

Daarnaast speelt autofocus een grote rol. Vogels bewegen snel en je wilt niet dat je camera blijft zoeken naar scherpte. Een snelle en betrouwbare autofocus vergroot de kans dat je momenten daadwerkelijk vastlegt. Eye-autofocus kan daarbij een fijn extra snufje zijn, maar is geen vereiste.

Ook het aantal beelden per seconde is iets om rekening mee te houden. Hoe meer foto’s je achter elkaar kunt maken, hoe groter de kans dat je precies dat ene moment te pakken hebt. Hoe lang je zo’n burst kunt volhouden, wordt bepaald door de combinatie van camera en geheugenkaart.

Je hebt verschillende soorten camera’s waar je uit kunt kiezen.

Bridge camera’s

Bridgecamera’s zijn compact en combineren een vaste lens met een groot zoombereik. Ze zijn laagdrempelig en makkelijk om mee te starten, maar lopen ook snel tegen hun grenzen aan. Vooral op het gebied van autofocus, snelheid en prestaties bij weinig licht merk je dat de speelruimte beperkt is. Denk aan modellen zoals de populaire Nikon Coolpix P1100, Canon EOS R100 of de wat geavanceerdere Sony RX10 Mark IV. 

Spiegelreflexcamera's

Traditionele spiegelreflexcamera’s kunnen nog steeds prima resultaten leveren en worden ook nu nog gebruikt. Tegelijk raken ze steeds meer op de achtergrond. Op het gebied van snelheid, autofocus en verdere ontwikkeling blijven ze vaak achter bij modernere systemen. Voorbeelden voor beginners zijn de Canon EOS 2000D en de Nikon D3500. 

Systeemcamera’s

Systeemcamera’s zijn wat mij betreft de meest logische keuze. Ze zijn sneller, beschikken over moderne autofocussystemen en geven je veel meer controle over instellingen en lenzen. Je kunt er langer mee vooruit en hebt meer ruimte om te groeien naarmate je je verder ontwikkelt. Dit is op dit moment duidelijk de richting waarin alles zich beweegt. Denk aan de populaire Sony A7 series, Canon R series en Nikon Z systeemcamera's.

Naast de camera speelt de lens een minstens zo grote rol. Vogels zitten zelden dichtbij en zelfs in tuinen en parken heb je vaak een telelens nodig. Een telezoomlens is voor beginners een praktische keuze, omdat die veel flexibiliteit biedt. Denk aan een bereik van ongeveer 100 tot 400 millimeter. Daarmee kun je vogels op afstand vastleggen en tegelijk snel schakelen als een vogel dichterbij komt.

Voor dit artikel heb ik gewerkt met de Sony A9 III in combinatie met de Sony FE 200-600mm f/5.6-6.3 G OSS. Dit is geen beginnerscamera, maar hij liet mij goed zien wat er allemaal mogelijk is voor vogelfotografie. Wat mij vooral opviel, was hoe betrouwbaar de autofocus bleef, zelfs in lastige lichtomstandigheden. Zo fotografeerde ik een merel diep in het bos tijdens zonsondergang, met een diafragma van f/6.3 en een ISO van 6400. Ondanks dat bleef de autofocus het oog goed volgen, zelfs bij een donkere vogel met een zwart oog. Ook de hoge beeldsnelheid gaf veel vrijheid. Ik heb liever aan het einde van de dag meer beelden om uit te kiezen, dan het gevoel dat ik een moment heb gemist omdat mijn camera niet kon bijhouden en daar slaagde de A9 III fantastisch in.

Camera-instellingen

Voor mij draait vogelfotografie niet om het vasthouden aan vaste instellingen of exacte cijfertjes. In plaats daarvan maak ik keuzes op basis van wat er op dat moment gebeurt. Wat voor mij wel vaststaat, is dat ik in de manuele stand fotografeer en gebruik maak van continue autofocus. Vogels blijven onvoorspelbaar, ook wanneer ze stil lijken te zitten. Een kleine beweging van de kop of een stap opzij is al genoeg om scherpte te verliezen. Met continue autofocus blijft de camera het onderwerp volgen, zonder dat ik daar steeds actief mee bezig hoef te zijn.

Stilzittende vogels 

Hoeveel controle ik binnen die manuele stand neem, hangt af van de situatie. Zit een vogel rustig stil, dan stel ik mijn diafragma en sluitertijd handmatig in en kies ik ook mijn ISO zelf. Het licht verandert dan meestal niet heel snel, waardoor ik de belichting rustig kan afstemmen. Wordt een vogel actiever en beweegt hij meer, dan blijf ik in manual werken, maar zet ik de ISO op automatisch. Zo houd ik controle over de instellingen die voor mij belangrijk zijn, terwijl de camera het wisselende licht opvangt.

Daarnaast werk ik vrijwel altijd met een klein focusgebied, meestal één focuspunt of een kleine spot. In vogelfotografie zit er bijna altijd iets tussen jou en de vogel in, zoals takjes of bladeren. Met een brede of automatische focuszone loop je het risico dat de camera daarop scherpstelt in plaats van op de vogel. Door zelf een klein focuspunt te kiezen, bepaal ik precies waar de scherpte ligt en voorkom ik dat de focus verkeerd valt.

Vogels in beweging

Het fotograferen van vliegende vogels is voor veel beginners een van de lastigste onderdelen. Een belangrijk verschil met stilzittende vogels zit in de manier waarop je focust. Waar een klein focuspunt goed werkt in begroeiing, werkt het bij vogels in vlucht juist tegen je. Daarom kies ik dan voor een breder focusgebied of een grotere focuszone, zodat de camera de vogel makkelijker kan volgen.

Ook de sluitertijd wordt bij vogels in beweging veel belangrijker. Omdat de beweging snel en onvoorspelbaar is, moet de sluitertijd flink omhoog om tot een scherpe foto te komen. In sommige situaties werk ik daarnaast met een iets hoger diafragma, wat extra speling geeft wanneer een vogel snel van afstand verandert.

Wat echt helpt bij het fotograferen van vogels

Met een paar praktische tips en tricks kun je bij het fotograferen van vogels al snel flinke stappen zetten. Kleine aanpassingen in hoe je kijkt naar je onderwerp, beweegt en je opstelt maken vaak al een groot verschil. Niet door meer te doen, maar juist door bewuster te werken.

• Let op contrast tussen vogel en achtergrond. Wanneer een vogel duidelijk afsteekt tegen wat er achter hem gebeurt, komt hij vanzelf sterker naar voren in de foto. Dat kan een donkere vogel tegen een lichte achtergrond zijn, of juist andersom. Door hierop te letten, verbeter je je compositie zonder technisch iets te veranderen.

• Geef ruimte in de kijkrichting. Kijkt een vogel naar rechts, dan werkt het vaak prettiger om aan die kant van het beeld wat meer ruimte te laten. Dat geeft rust en laat de foto natuurlijker aanvoelen. Door een stap naar links of rechts te zetten, verandert de achtergrond vaak al genoeg.

• Lees het gedrag van de vogel. Door te herkennen wat een vogel aan het doen is, kun je beter anticiperen. Vogels die al hoppend zoeken naar voedsel, blijven vaak in dezelfde richting bewegen. Het moment waarop een vogel even stilvalt of zijn kop optilt, is vaak precies het juiste moment om vast te leggen.

• Blijf rustig en voorspelbaar. Hoe rustiger en voorspelbaarder je bent, hoe groter de kans dat een vogel zijn normale gedrag blijft vertonen. Beweeg in kleine stappen, loop niet recht op een vogel af en kijk hoe hij reageert. Wordt hij onrustig, dan is afstand nemen vaak de beste keuze.

• Geduld levert meer op dan actie. Door de vogel ruimte te geven en niet te forceren, ontstaan situaties vaak vanzelf. Rustig blijven staan, af en toe een klein stapje zetten en steeds observeren zorgt ervoor dat je vaker kansen krijgt om sterke beelden te maken.

• Opvallen is meestal gedrag, geen kleding. Vogels reageren over het algemeen sterker op beweging dan op iemand die rustig blijft staan. Het dragen van camouflagekleding is daarom geen vereiste. Door abrupte bewegingen te vermijden en felle kleuren achterwege te laten, kom je in de praktijk al een heel eind. Daarnaast speelt ook geluid een belangrijke rol. Sommige kledingstukken, zoals nylon windjacks, maken tijdens het lopen veel geluid. Dat kan onbedoeld de aandacht trekken en vogels vroegtijdig alarmeren. Het kiezen van stille, zachte materialen helpt om onopgemerkt te blijven.

De beste momenten en plekken voor vogelfotografie

De plek waar je fotografeert en het moment wanneer je op pad gaat, maken echt verschil. Je tuin of lokale park is daarin een verrassend goede start. Veel tuinvogels komen dagelijks langs en zijn gewend aan mensen, waardoor ze meestal minder schuw reageren. Dat geeft je simpelweg meer ruimte om te oefenen, te proberen en stap voor stap beter te worden.

De beste tijd om vogels te fotograferen is voor mij zonder twijfel de vroege ochtend. Rond zonsopkomst zijn vogels het meest actief, zeker in het broedseizoen. En het licht helpt ook mee: in de vroege ochtend heb je vaak dat zachte golden hour-licht, wat je foto’s meteen meer sfeer geeft. Later op de dag wordt het licht harder en vlakker.

Dat betekent niet dat je overdag geen kansen hebt. In beschutte gebieden zoals bossen ben je minder afhankelijk van het tijdstip, omdat het licht daar sowieso gefilterd wordt door de begroeiing. Richting de avond wordt het licht weer zachter. Vogels zijn dan vaak nog even bezig voordat ze hun slaapplek zoeken, wat opnieuw mooie plaatjes kan opleveren.

Veelgemaakte fouten 

Een van de grootste fouten die ik in het begin zelf maakte, was dat ik te snel te veel wilde. Ik had een camera, ik wist wat ik wilde fotograferen en in mijn hoofd moest het meteen kloppen. Dat werkte vooral tegen me. Ik legde de lat te hoog voor mezelf en dat zorgde ervoor dat fotograferen soms frustrerend werd in plaats van leuk.

Veel eerste pogingen lopen daarom mis. Te dicht bij een vogel komen, te snel handelen, te weinig tijd nemen om te kijken wat er eigenlijk gebeurt. Terwijl juist daar de winst zit. Hoe rustiger je ermee omgaat, hoe meer ruimte je krijgt om te leren. Zie het niet als falen, maar als oefenen.

Zoals gezegd fotografeer ik zelf graag in de manuele stand, maar dat betekent niet dat je daar als beginner meteen moet zijn. Beginnen in een automatische of deels automatische stand is geen probleem. Het helpt je om je camera te leren kennen en te begrijpen hoe hij reageert in verschillende situaties. Mis je een moment of vliegt een vogel net weg, maak je daar dan niet te druk om. Dat hoort erbij. Als je dat accepteert, blijft fotograferen leuk en ga je vanzelf merken dat je stappen maakt.

Ten slotte

Wat ik vooral wil meegeven, is dat je niet te streng voor jezelf moet zijn. Leer je camera kennen, neem de tijd en neem de omgeving om je heen in je op. Ga gewoon lekker op pad met je camera, dicht bij huis, in de natuur of gewoon in je eigen tuin. De Nationale Tuinvogeltelling is daar een perfect moment voor. Je oefent met fotograferen en levert tegelijk een positieve bijdrage aan het beeld van hoe het er op dit moment voor staat met de vogels in Nederland.

Lees meer tips en technieken op onze MPB Blog. Bekijk meer van Jordi's werk op zijn Instagram.